نقد محتوایی سریال «شمس‌العماره» همزمان با پخش آخرین قسمت

برتری‌های‌فنی در مقابل ترویج‌تجمل‌گرایی و شخصیت‌پردازی‌های قابل‌تأمل

 این سریال 50 قسمتی که پخش آن از تابستان سال جاری آغاز شد، در حالی به‌پایان می‌رسد که در کنار موفقیت در جذب مخاطب و تکنیک‌های حرفه‌ای تولید، با اشکالات محتوایی نیز همراه بود که نقد آن همزمان با پخش آخرین قسمت سریال می‌تواند در حکم یک جمع‌بندی باشد. رجانیوز همچنین آماده انتشار پاسخ احتمالی کارگردان و گروه نویسندگان این سریال به نقدهای وارده است:

مقدمه

یکی از بدیهی ترین انتظاراتی که از رسانه های تصویری می رود آن است که بتوانند با جذب حداکثری مخاطب، توفیق بیشتری در القای پیام های مورد نظر خود بیابند. در این جهت رسانه های دنیا تلاش خود را مصروف تولید آثاری بدیع تر و جذاب تر می نمایند و می کوشند با نوآوری در ساخت محصولات مختلف، خود را بیش از پیش در میان شبکه های تلویزیونی دیگر مطرح نمایند.

سیمای جمهوری اسلامی نیز هرچند در سال های ابتدایی فعالیت خود توجه چندانی به این مسئله نداشت اما به تدریج دریافت که تمرکز صرف بر مضامین اخلاقی و دینی بدون توجه به احراز شاخصه های رسانه ای، نمی تواند توفیق چندانی برای آن به همراه داشته باشد. به ویژه آن که وجود رقبای رسانه ای نیز بیشتر احساس می شد. لذا سازمان در سال های اخیر در کنار عموم آثار متوسط و ضعیف، برخی آثار فاخر و جذاب نیز تولید کرده و در این مسیر نیز توفیقاتی را به همراه داشته است و کیفیت فنی و هنری این آثار (به ویژه محصولات نمایشی) در سال های اخیر رشد داشته است. البته تأکید می گردد این بدان معنا نیست که کیفیت تمامی برنامه های سیما رشد داشته اما به هر تقدیر رشد فنی وهنری عمومی قابل انکار نیست.

از اوایل تابستان سال 88 پخش سریالی با عنوان «شمس العماره» از شبکه دو سیما آغاز شده که توانسته در جذب مخاطبان روندی صعودی را طی نماید. نقد زیر به بررسی برخی موارد محتوایی این سریال همزمان با پخش قسمت آخر آن اختصاص دارد.

معرفی سریال

«شمس العماره» روایتگر داستان خانواده ای اشرافی در زمان حال است که در عمارتی بسیار مجلل و وسیع زندگی می کنند و دختر خانواده بنا به وصیت پدر تازه در گذشته اش باید با یکی از خواستگاران متعددش ازدواج کند تا بتواند این عمارت را از آن خود نماید. داستان سریال در واقع به خواستگاری های متعدد و خواستگارهای مختلف دختر (لیلا) می پردازد.

ارزیابی مجمل فنی و هنری

با وجود بهره گیری از یک لوکیشن محدود و فیلمبرداری داخلی تمام سریال، کارگردانی و تدوین مناسب سریال باعث شده است تا مجموعه ریتم مناسبی داشته باشد. از سوی دیگر، فیلمنامه مناسب سریال (به ویژه در قسمت های ابتدایی) در کنار مهارت بازیگران در ارائه صحیح کاراکترهای داستان، باعث شده است تا مجموعه شمس العماره به لحاظ ویژگی های هنری در سطح قابل قبولی قرار گیرد. به ویژه آن که «شمس العماره» از این جهت می تواند نمونه ای برای ساخت برنامه های با کیفیت و کم هزینه به حساب آید که با به‌کارگیری کارگردان تلویزیونی و استفاده بیش از یک دوربین هم به بازیگران اجازه اجرای بهتر و طبیعی تری می دهد و هم در مراحل تصویربرداری باعث تسریع می شود. البته استفاده از این شیوه موجب افت کیفی سریال نیز نشده و به طور محسوسی از آثار طنزی که با این روش ساخته شده اند، (به عنوان نمونه کارهای شاخص طنز مهران مدیری) با کیفیت تر ارزیابی می شود.

ترویج زندگی تجملاتی

خانواده گشایش در خانه ای ویلایی در میان یک باغ زندگی می کنند که (به بیان شخصیت های سریال) 9 هزار متر وسعت دارد. در حالتی خوش بینانه، قیمت این عمارت حدود 50 میلیارد تومان است. زندگی در چنین عمارتی که خرید آن در میان قشر ثروتمند جامعه نیز به آسانی ممکن نیست، فاصله زیاد سطح زندگی کاراکترهای سریال با واقعیت موجود در جامعه را به وضوح نشان می دهد.

اشاره های مستقیم افراد خانواده گشایش به سبک زندگی اشرافی خود در مقاطع بسیاری از سریال قابل مشاهده است. در یکی از قسمت‌های سریال لیلی می گوید: «من کفشای زیادی دارم، یکی برای کوه، یکی برای...» در جای دیگری، یکی از خواستگاران لیلا تفریحات خود را اسب سواری، ماهی‌گری و... می شمارد که از تفریحات اقشار ثروتمند محسوب می شود و از بضاعت قشر متوسط دور است.

نکته مهم دیگری که دلالت بر زندگی مرفه و اشرافی خانواده گشایش دارد، بیکاری اعضای این خانواده است. به نظر نمی رسد هیچ کدام از کارکتراهای اصلی خانواده گشایش (به غیر از رحمت و زیور که خدمتکاران خانه به حساب می آیند) شاغل باشند. در زندگی این کاراکترها، دغدغه تأمین مخارج زندگی روزمره به چشم نمی خورد و شخصیت های سریال برای کسب درآمد تلاشی نمی کنند.

در واقع بیننده با شخصیت های خانواده گشایش و به طور ویژه با لیلا همذات پنداری می کند و این امر باعث می شود که فشار شدیدی بر اثر تفاوت محسوس طبقاتی، بر مخاطبان طبقه ضعیف به لحاظ اقتصادی، وارد شود.

این در حالی است که با توجه به نامگذاری سال جاری به نام "اصلاح الگوی مصرف"، رسانه ملی باید توجه جدی به این امر داشته باشد و در آثاری از این دست نسبت به ترویج تجمل گرایی و ایجاد «فقر احساسی» در میان اقشار مختلف مخاطب حساس باشد. امری که پیش از این نیز هم در رهنمودهای مقام معظم رهبری و هم در نقدهای مشفقانه‏ی کارشناسان بر آن تأکید شده بود.